Prawo pracy jest pełne sytuacji, które na pierwszy rzut oka wyglądają normalnie, a w rzeczywistości są naruszeniem przepisów. Problem polega na tym, że większość ludzi nie reaguje, bo nie wie że ma do tego prawo, albo boi się konsekwencji. Poniżej przedstawiamy trzy fikcyjne, ale realistyczne sytuacje z życia młodych pracowników. Każda z nich kończy się inaczej, ale wszystkie mają jedną wspólną lekcję: znajomość swoich praw zmienia wszystko.

CASE STUDY 1: Ania, 23 lata, studentka pracująca w kawiarni

Sytuacja

Ania studiuje marketing na trzecim roku i od ośmiu miesięcy pracuje w popularnej kawiarni w centrum miasta. Podpisała umowę zlecenie pierwszego dnia pracy, bo kierownik powiedział jej że taka forma jest standardowa w gastronomii i że nie ma sensu komplikować. Ania nie przeczytała umowy dokładnie, bo się spieszyła i nie chciała sprawiać problemów.

Po ośmiu miesiącach Ania orientuje się że pracuje od wtorku do soboty, zawsze w godzinach od 8 do 16, zawsze w tej samej kawiarni, pod nadzorem kierownika który mówi jej co i jak ma robić. Nigdy nie mogła wysłać nikogo zamiast siebie i zawsze musiała prosić o wolny dzień z tygodniowym wyprzedzeniem.

W marcu Ania zachoruje i bierze zwolnienie lekarskie na tydzień. Kierownik mówi jej że nie dostanie wynagrodzenia za ten tydzień bo jest na zleceniu i nie ma prawa do L4.

Co poszło nie tak

Ania pracuje w warunkach typowych dla stosunku pracy. Ma stałe miejsce pracy, stałe godziny, działa pod kierownictwem przełożonego i nie może wyznaczyć zastępcy. To są dokładnie te cechy, które Kodeks pracy wskazuje jako definicję stosunku pracy. Fakt że ma podpisaną umowę zlecenie nie zmienia rzeczywistości. Pracodawca zastąpił nielegalnie umowę o pracę umową zlecenie, żeby zaoszczędzić na kosztach i uniknąć obowiązków pracowniczych.

Co powinna była zrobić

Przed podpisaniem umowy Ania powinna przeczytać dokument dokładnie i zapytać dlaczego proponowana jest umowa zlecenie, skoro praca ma charakter stały. Nawet jeśli podpisała zlecenie, po ośmiu miesiącach może złożyć pozew do sądu pracy o ustalenie istnienia stosunku pracy. Sąd bada rzeczywisty charakter pracy, a nie tylko treść umowy. Jeśli sąd uzna że był to stosunek pracy, pracodawca będzie zobowiązany wyrównać Ani zaległe składki ZUS, zapłacić za nieodebrane urlopy i wynagrodzenie chorobowe za cały okres.

Lekcja

Nazwa umowy którą podpisujesz nie zawsze odzwierciedla rzeczywistość prawną. Jeśli Twoja praca wygląda jak etat, ma stałe godziny, miejsce i przełożonego, prawdopodobnie powinieneś mieć umowę o pracę niezależnie od tego co stoi na dokumencie który podpisałeś.

CASE STUDY 2: Marek, 27 lat, pracownik budowlany

Sytuacja

Marek pracuje w małej firmie budowlanej od czternastu miesięcy. Właściciel firmy zaproponował mu pracę na czarno tłumacząc że dzięki temu Marek dostanie więcej na rękę i że wszyscy tak robią. Marek zgodził się, bo potrzebował pracy i kwota wyglądała atrakcyjnie.

W listopadzie Marek spada z rusztowania i łamie nogę oraz dwa żebra. Trafia do szpitala na trzy tygodnie. Właściciel firmy odwiedza go w szpitalu, mówi że mu przykro, ale że formalnie Marek u niego nie pracuje i że nie może nic zrobić. Marek nie dostaje żadnego odszkodowania, żadnego zasiłku chorobowego i żadnej pomocy od pracodawcy.

Na dodatek po wyjściu ze szpitala Marek dowiaduje się że przez czternaście miesięcy nie był ubezpieczony, nie gromadził stażu pracy i nie odprowadzał składek emerytalnych.

Co poszło nie tak

Praca bez umowy to brak jakiejkolwiek ochrony prawnej. Marek nie miał ubezpieczenia wypadkowego, więc wypadek przy pracy nie daje mu prawa do żadnych świadczeń z ZUS. Nie miał ubezpieczenia chorobowego, więc nie dostanie zasiłku za czas rekonwalescencji. Czternaście miesięcy pracy nie liczy się do jego stażu emerytalnego. Jedyne co Marek ma to ustną obietnicę pracodawcy której nie może udowodnić.

Pracodawca popełnił przestępstwo, ale Marek ze strachu przed konsekwencjami sam siebie pozbawił ochrony.

Co powinien był zrobić

Marek powinien odmówić pracy bez umowy i nalegać na formalne zatrudnienie. Jeśli mimo wszystko zgodził się na pracę nierejestrowaną, po wypadku powinien zgłosić sprawę do Państwowej Inspekcji Pracy która ma prawo ustalić że stosunek pracy faktycznie istniał, nawet bez pisemnej umowy. Jeśli uda się udowodnić że pracował u danego pracodawcy, ZUS może nakazać pracodawcy opłacenie zaległych składek wraz z odsetkami. Marek mógłby wtedy uzyskać świadczenia chorobowe i odszkodowanie za wypadek przy pracy.

Dowodem na nieformalną pracę mogą być: zeznania świadków, zdjęcia z miejsca pracy, wiadomości SMS od pracodawcy, przelewy na konto czy też notatki z rozmów. Warto zbierać takie dowody od początku.

Lekcja

Praca na czarno nigdy nie jest opłacalna dla pracownika. Wyższe wynagrodzenie netto to złudzenie, bo płacisz za nie brakiem ubezpieczenia, brakiem stażu i brakiem jakiejkolwiek ochrony w razie wypadku lub choroby. Jeden niefortunny wypadek może przekreślić wszystkie pozorne oszczędności i zostawić Cię bez niczego.

CASE STUDY 3: Kasia, 25 lat, pracownica biurowa

Sytuacja

Kasia pracuje od dwóch lat jako asystentka w firmie konsultingowej. Od początku jej bezpośredni przełożony, Adam, zachowuje się wobec niej w sposób który sprawia że nie chce chodzić do pracy. Komentuje jej wygląd przy innych pracownikach, publicznie krytykuje każdy jej raport niezależnie od jakości, przydziela jej zadania których nikt normalnie nie jest w stanie wykonać w terminie, a kiedy prosi o pomoc lub wyjaśnienie, ignoruje ją lub mówi że powinna się zastanowić czy nadaje się do tej pracy.

Kasia nie mówi nikomu co się dzieje, bo boi się że nie zostanie potraktowana poważnie i że straci pracę. Przez dwa lata chodzi do pracy z lękiem, ma problemy ze snem i regularnie płacze w domu po powrocie.

W końcu lekarz diagnozuje u Kasi zaburzenia lękowe i wystawia jej zwolnienie lekarskie. Kasia zaczyna terapię i po raz pierwszy mówi terapeucie co się dzieje w pracy.

Co poszło nie tak

Kasia przez dwa lata doświadczała mobbingu i nie podjęła żadnych działań, bo nie wiedziała że to co przeżywa ma nazwę prawną i że może się bronić. Zachowania Adama spełniają definicję mobbingu zawartą w Kodeksie pracy: były uporczywe, długotrwałe, polegały na nękaniu i zastraszaniu i miały na celu poniżenie pracownicy oraz podważenie jej przydatności zawodowej. Rozstrój zdrowia który u niej nastąpił jest dodatkową podstawą do roszczeń.

Kasia straciła dwa lata i zdrowie, bo nikt jej nie powiedział że prawo jest po jej stronie.

Co powinna była zrobić

Od początku Kasia powinna dokumentować każde zdarzenie. Data, godzina, treść komentarza, imiona ewentualnych świadków. Wiadomości e-mail od Adama powinna zachowywać i archiwizować poza służbową skrzynką. Już po kilku miesiącach takich zachowań miała prawo zgłosić sytuację do działu HR lub do przełożonego Adama. Jeśli firma nie zareagowałaby, mogła złożyć pozew do sądu pracy o zadośćuczynienie za rozstrój zdrowia spowodowany mobbingiem. Pracownik który udowodni że mobbing spowodował u niego rozstrój zdrowia, może dochodzić zadośćuczynienia bez górnego limitu kwotowego. Kasia mogła też rozwiązać umowę bez wypowiedzenia z ważnych powodów, czyli z powodu mobbingu, i żądać odszkodowania w wysokości wynagrodzenia za okres wypowiedzenia.

Teraz, gdy ma diagnozę lekarską i dokumentację medyczną, wciąż może podjąć kroki prawne. Roszczenia z tytułu mobbingu przedawniają się po trzech latach od zdarzenia lub od momentu gdy pracownik dowiedział się o szkodzie.

Lekcja

Milczenie nie chroni Cię przed mobbingiem, tylko go przedłuża. Im dłużej czekasz, tym trudniej udowodnić że do niego doszło i tym więcej kosztuje Cię to zdrowotnie. Jeśli coś w Twoim miejscu pracy sprawia że regularnie czujesz lęk, wstyd lub jesteś publicznie poniżany, zacznij dokumentować to natychmiast. Prawo pracy daje Ci konkretne narzędzia do obrony, ale tylko jeśli z nich skorzystasz.

Co łączy te trzy historię

Ania, Marek i Kasia popełnili różne błędy i znaleźli się w różnych sytuacjach, ale wszystkich łączy jedna wspólna cecha: nie wiedzieli że mają prawa i że mogą z nich skorzystać. Ania nie wiedziała że jej zlecenie może być nielegalne. Marek nie wiedział że praca bez umowy to ryzyko które spada wyłącznie na niego. Kasia nie wiedziała że to co przeżywa ma nazwę i że prawo stoi po jej stronie.

Właśnie po to powstała kampania Edukacja Pracownicza. Nie po to żeby uczyć prawa dla samego uczenia, ale po to żeby nikt nie był w sytuacji Ani, Marka i Kasi. Znajomość swoich praw to nie przywilej, to narzędzie które każdy powinien mieć.

Jeśli rozpoznajesz w którymś z tych case studies swoją sytuację, nie czekaj. Wejdź na edukacjapracownicza.com, przejrzyj nasze artykuły i skorzystaj z formularza kontaktowego. Jesteśmy tutaj żeby pomóc.